Dermatozy pasożytnicze związane z infestacją pasożytami zewnętrznymi u psów i kotów

Tekst: Adrianna Iwan

Świerzb skórny

Wywołuje go świerzbowiec skórny Sarcoptes scabiei var. canis. Rezerwuarem świerzbowca są lisy, ale jego nosicielami mogą być także inne dzikie zwierzęta, jak sarny czy dziki. Pasożyt żywi się komórkami naskórka. Samica drąży kanały i komory w skórze, w których składa jaja. Objawy kliniczne rozwijają się po około trzech tygodniach od zarażenia. Głównym objawem jest świąd niesezonowy, o bardzo dużym nasileniu, nazywany „świądem maniakalnym”. Objawy, takie jak strupy, przeczosy, otarcia, wyłysienia, łuszczenie naskórka, są konsekwencją świądu i związanymi z nim samouszkodzeniami. Charakterystyczne dla tej choroby są obszary ciała objęte zmianami skórnymi: brzegi małżowin usznych, łokcie, przedpiersie, stawy skokowe, brzuch (nie zawsze). Z czasem choroba może rozprzestrzenić się na całe ciało zwierzęcia. Rozpoznanie opiera się na wykonaniu zeskrobiny skórnej, jednak nie zawsze jej wykonanie daje gwarancję uzyskania pasożyta. Z tego względu, jeśli zebrane z wywiadu informacje oraz objawy kliniczne wskazują na zarażenie świerzbowcem skórnym, mimo ujemnej zeskrobiny rozpoczyna się leczenie w kierunku tej choroby. Świerzb skórny jest wysoce zaraźliwą chorobą skóry i może być przenoszony ze zwierząt na ludzi przy kontakcie bezpośrednim i pośrednim, np. jeśli pies śpi z opiekunem w łóżku. Należy więc uświadamiać opiekunów zwierząt o możliwym ryzyku zarażenia. Chore psy powinny być izolowane od innych zwierząt. Opisano także nieliczne przypadki zarażenia świerzbowcem drążącym psim u kotów.

Świerzb uszny

Wywołuje go Otodectes cynotis, który pasożytuje w zewnętrznym kanale słuchowym i na skórze małżowin usznych, często u szczeniąt i kociąt. Najczęściej jest diagnozowany u kotów, zwłaszcza młodych, zaniedbanych i chorych. Charakterystycznym objawem jest gromadzenie się dużej ilości ciemnej i suchej wydzieliny w zewnętrznym kanale słuchowym. Zarażenie, zwłaszcza w początkowej fazie choroby, może dotyczyć jednego ucha, ale najczęściej jest obustronne. Dodatkowo występuje intensywny świąd, który prowadzi do drapania okolic uszu i w konsekwencji do samouszkodzeń małżowiny usznej, co sprzyja rozwinięciu się wtórnych zakażeń. Zwierzę może intensywnie potrząsać głową, co często prowadzi do powstawania krwiaków małżowiny usznej. W zaawansowanych przypadkach świerzbowiec może być obecny w innych miejscach ciała. W celu rozpoznania pasożyta należy wykonać badanie otoskopowe i badanie mikroskopowe woszczyny, aby wykazać dorosłe pasożyty lub jaja.

Świerzb drążący koci (notoedroza)

Wywołuje go Notoedres cati. Wśród wczesnych objawów obserwuje się miejscową utratę sierści oraz zaczerwienienia na twarzy oraz końcówkach małżowin usznych. Następnie pojawiają się suche, szaro-żółtawe strupy, a skóra zaczyna się łuszczyć. Objawom towarzyszy charakterystyczny silny świąd, który powoduje drapanie się zwierzęcia, co w konsekwencji może być przyczyną przeczosów oraz wtórnych zakażeń bakteryjnych. Świerzb drążący koci jest silnie zaraźliwy, więc w grupie kotów może szybko się rozprzestrzeniać. Może również występować u ludzi i powodować przejściowe zapalenie skóry.

Demodekoza psów (nużyca)

Jej przyczyną jest Demodex canis, pasożyt bytujący w gruczołach łojowych i mieszkach włosowych. Powszechnie jest nazywany „roztoczem mieszka włosowego”. Zwykle nie powoduje choroby, bo jest częścią naturalnej mikrobioty skóry. Objawy kliniczne pojawiają się wówczas, gdy pasożyt namnaża się w dużych ilościach, kiedy zwierzęciu spada odporność. Narażone na chorobę są więc przede wszystkim zwierzęta młode, którym towarzyszy przejściowy spadek odporności związany z m.in. szczepieniem, zmianą otoczenia, występowaniem endopasożytów. Zachorować mogą również zwierzęta dorosłe i w zaawansowanym wieku, zwłaszcza jeśli zdiagnozowano u nich choroby współistniejące, które wywołują immunosupresję. Stąd wyróżnia się demodekozę młodzieńczą i wieku dorosłego. Ponadto wyróżnia się demodekozę miejscową i uogólnioną. Różnią się one przede wszystkim liczbą ogniskowych wyłysień. Za miejscową postać nużycy uznaje się występowanie maksymalnie pięciu wyłysień ogniskowych, którym mogą towarzyszyć rumień, hiperpigmentacja skóry, łuszczenie naskórka. O przypadku postaci uogólnionej mówi się, gdy obejmuje ona więcej niż pięć ogniskowych wyłysień w minimum dwóch miejscach na ciele. Może też występować w postaci rozległych wyłysień, które obejmują duże powierzchnie ciała. Ponadto można zaobserwować przerzedzenie włosa, hiperpigmentację, wyłysienia, rumień i liszajowacenie. Rozpoznanie opiera się na wykonaniu zeskrobin skórnych z granicy skóry zdrowej i chorej objętej wyłysieniami. Demodekoza psów nie jest chorobą odzwierzęcą, nie stanowi więc zagrożenia dla opiekunów i personelu weterynaryjnego. Nie jest również zaraźliwa dla innych psów. Jak wspomniano wyżej, choroba wiąże się ze spadkiem odporności, dlatego nieodłącznym elementem terapii jest stosowanie preparatów immunostymulujących, np. z wyciągiem z Parapoxvirus lub zawierających betaglukan.

Demodekoza kotów

Nużycę kotów powoduje Demodex cati, ale jest to rzadko występująca choroba u tego gatunku zwierząt. Jeśli już występuje, to w jej przebiegu obserwuje się miejscowe, łuszczące się zmiany i wyłysienia na powiekach i wokół oczu.

Inwazja pcheł

Pchły to bezskrzydłe i krwiopijne owady. U psów i kotów występują najczęściej: pchła psia (Ctenocephalides canis) i pchła kocia (Ctenocephalides felis), ale zwierzęta te mogą zostać zaatakowane przez pchły innych gatunków zwierząt. Okres rozwoju pcheł jest uzależniony od temperatury i wilgotności. W cieplejszych porach roku inwazje pcheł są bardziej intensywne, ponieważ panują korzystne warunki do rozwoju larw i poczwarek. Temperatura powyżej 35^oC dla poczwarek i larw jest śmiertelna. Mogą jednak przeżyć w cieplejszych miejscach przez cały rok. Infestacja pchłami przebiega w różny sposób. Niektóre zwierzęta są uczulone na ślinę pcheł. Z tego względu pchły często są przyczyną alergicznego pchlego zapalenia skóry. Choroba ta charakteryzuje się obecnością wyprysków oraz świądu o różnym stopniu nasilenia. U zwierząt nieuczulonych obecność pcheł nie wywołuje szczególnych objawów klinicznych lub są one słabo nasilone.

U zwierząt, u których występuje reakcja immunologiczna w odpowiedzi na kontakt ze śliną pcheł można zaobserwować takie objawy, jak: świąd, wyłysienia, połamane włosy, grudki, rumieniowate plamy i strupy. W przewlekłych przypadkach obserwuje się ścieńczenie skóry i przerost warstwy kolczystej naskórka, nadmierne rogowacenie naskórka.

Silna infestacja pcheł może być przyczyną niedokrwistości, zwłaszcza u młodych zwierząt.

Najskuteczniejszą metodą wykrywania pcheł jest test bibułowy (na mokrej białej ligninie widoczny jest kał pcheł) oraz test z wyczesywaniem, który jest najczulszą metodą wykrywania infestacji pcheł. Leczenie polega na eliminacji pcheł ze zwierzęcia i środowiska. Oczyszczanie środowiska nie jest łatwym zadaniem, ponieważ pchły charakteryzują się długą przeżywalnością form rozwojowych i jaj. Dorosłe pchły mogą czekać bez pożywienia na swojego żywiciela nawet osiem tygodni. W miejscach, w których obecność pcheł jest wysoce prawdopodobna, zaleca się wdrażanie regularnych działań profilaktycznych. Należy pamiętać o tym, że pchły są przenosicielami tasiemca Diphylidium sp. (do zarażenia dochodzi po połknięciu pchły przez zwierzę).

Chejletieloza

Nazywana często „łupieżem wędrującym”, to choroba wywoływana przez roztocza z rodzaju Cheyletiella. Pasożyt bytuje na owłosionej skórze zwierzęcia. Cechuje go długi czas przeżycia poza żywicielem, który wynosi nawet do sześciu tygodni. Choroba występuje u kotów, psów, królików oraz ludzi. U psów najczęściej jest diagnozowana u małych ras z długim włosem. Wśród objawów wymienia się: nadmierne łuszczenie naskórka (sierść jest pokryta łupieżem) i świąd o różnej intensywności. Zmiany skórne występują zwykle na skórze grzbietu i klatki piersiowej. Rozpoznanie opiera się na danych z wywiadu, objawach oraz badaniach dodatkowych: test z taśmą i wyczesywanie. Leczenie powinno obejmować wszystkie zwierzęta znajdujące się w domostwie.

Skuteczna profilaktyka

W przypadku kotów i leczenia dermatoz wywołanych przez ektopasożyty trzeba zwrócić szczególną uwagę na toksyczność niektórych substancji przeciwpasożytniczych oraz na to, czy dany preparat jest dopuszczony do stosowania u tego gatunku zwierząt. Jest to również istotne w sytuacji, gdy podawany preparat na skórę ma otrzymać także pies, który mieszka wspólnie z kotem. Koty często śpią z psami, a nawet je wylizują, więc podanie psu substancji, która jest toksyczna dla kota, może skoczyć się nieplanowaną wizytą w gabinecie weterynaryjnym w trybie pilnym. U kotów bezpiecznie można stosować fipronil i imidaklopryd. Są za to bardzo wrażliwe na permetrynę i amitrazę, dlatego nie wolno stosować u nich preparatów zawierających te substancje. U kotów można stosować także selemektynę, którą można wykorzystywać do zwalczania np. Demodex gatoi, Notoedres i Otodectes. U zwierząt tych można stosować również fluralaner. W przypadku szczeniąt należy uważać na zatrucia fipronilem. Preparaty przeciw ektopasożytom muszą być podawane w odpowiednim czasie, o czym wiele osób zapomina. Na przykład preparaty typu spot-on nie powinny być podawane bezpośrednio przed kąpielą lub po niej. Z kolei obroże insektobójcze muszą być dobrane do odpowiedniej masy ciała zwierzęcia. Zbyt duża obroża wiąże się z obecnością większej ilości substancji czynnej, która może być przyczyną zatrucia u zwierzęcia. Z tego względu dobór preparatu najlepiej omówić z lekarzem weterynarii.

Literatura:

Marsella R. (2021), Choroby skóry kotów, Edra.

Gecewicz A. (2025), Dermatozy psów i kotów jako zoonozy, Weterynaria w Praktyce; 3.

Cekiera A., Popiel J., Lis P. (2016), Najczęściej diagnozowane dermatozy ektopasożytnicze psów, Vet Personel; 1.

Ziętek J., Chrostek A. (2014), Wybrane preparaty przeciwko pasożytom zewnętrznym psów i kotów – znaczenie, rodzaje i zastosowanie, Vet Personel; 2.