Szczęśliwy i zdrowy senior. Jak karmić, by wydłużyć życie psa lub kota?

Zakład Biochemii i Dietetyki, Katedra Nauk Fizjologicznych, Instytut Medycyny Weterynaryjnej,
SGGW, Warszawa

Cechy charakterystyczne starzenia psów i kotów

Obserwujemy systematyczny wzrost liczby starzejących się psów i kotów w populacji żyjącej w bliskim kontakcie z człowiekiem. Szacuje się, że nawet jedna trzecia z nich to psy i koty w zaawansowanym wieku. Dzieje się tak za sprawą postępu we współczesnej medycynie weterynaryjnej oraz stosowania odpowiednio zbilansowanej diety, niezbyt obciążającego trybu życia oraz troski opiekunów.

Starzenie się to zmniejszenie zdolności do odpowiedzi na stres środowiskowy, który pojawia się w organizmach wraz z upływem czasu. Prowadzi do nieodwracalnego nagromadzenia się uszkodzeń wewnątrzkomórkowych, które z czasem przewyższają naprawcze zdolności organizmu. Starzenie się powoduje utratę równowagi wewnętrznej organizmu, co zwiększa ryzyko zachorowania. Prowadzi do upośledzenia funkcjonowania komórek, tkanek, narządów i układów. W przewodzie pokarmowym obserwuje się obniżenie tempa przemian wewnątrzkomórkowych, zmniejszone wydzielanie śliny i soku żołądkowego, a także ograniczenie powierzchni kosmków jelitowych, co osłabia wchłanianie. Również perystaltyka jelit ulega spowolnieniu. Starzenie się mózgu psa charakteryzuje się postępującymi zmianami degeneracyjnymi w substancji szarej, prowadzącymi do obniżenia sprawności umysłowej i poznawczej. Stan ten jest nazywany demencją starczą, czyli otępieniem.  Upośledzeniu ulegają narządy zmysłów, przy czym najszybciej słabną wzrok i słuch, a węch, mający u psów charakter zmysłu pierwotnego, nadal działa sprawnie. Obserwujemy również narastające trudności z poczuciem przestrzeni i czasu oraz brak reakcji na wydawane polecenia. Również u starych kotów obserwujemy osłabienie funkcji poznawczych (tzw. koci alzheimer).

W gerontologii człowieka znane jest określenie „pomyślne starzenie się” (successful aging) jako przeciwstawienie starzeniu zwyczajnemu. O ile starzenie zwyczajne opisuje postępujące wraz z wiekiem ubytki w funkcjonowaniu fizycznym, społecznym i poznawczym, o tyle w starzeniu pomyślnym minimalizowane są straty, natomiast uwypuklane możliwości rozwojowe, takie jak funkcjonowanie społeczne (zaangażowanie, aktywność, kontakty społeczne), satysfakcja życiowa, zasoby psychiczne (kreatywność, skuteczność, niezależność, wyznaczony cel, poczucie własnej wartości), wreszcie postrzeganie pomyślnego starzenia się (długowieczność, zdrowie fizyczne i psychiczne). W weterynarii termin „pomyślne starzenie” nie jest używany, ale wiele z jego elementów może być wykorzystanych przy opisie zachowań psa lub kota w wieku podeszłym.

W naturze zwierzęta rzadko dożywają sędziwego wieku. Wyzwania i wymagania dzikiej przyrody są tu zbyt ciężkie, aby starzejący się organizm mógł im sprostać przez dłuższy czas. Natomiast udomowienie i ciągłe przebywanie z ludźmi wyeliminowało zagrożenia dzikiej przyrody. Brak drapieżników oraz stały dostęp do pożywienia doprowadziły do znacznego wydłużenia życia psów przebywających w gospodarstwach domowych.  Określając próg czasowy, od którego uznaje się psa za starego, należy uwzględnić przede wszystkim wielkość psa. U psów ras olbrzymich w wieku 5–6 lat można już mówić o psie starym, podczas gdy u ras małych (poniżej 10 kg) dopiero w wieku 8–9 lat. Przyjmuje się, że za psa seniora uważa się takiego, który przeżył około 75% przewidywanej długości życia. W przypadku kotów ocenia się, że zwierzę w wieku 7–8 lat jest już seniorem, a osobnikiem geriatrycznym staje się w powyżej 10.–12. roku życia.

Dietetyczne zapotrzebowanie starszych psów na energię i składniki odżywcze

Energia.  U psów wraz z wiekiem występuje tendencja do wzrostu masy ciała. Wiąże się to z jedzeniem ponad miarę. Ocenia się, że u starych psów, począwszy od 8. roku życia, utrata masy mięśniowej wynosi około 10%. Towarzyszy temu zazwyczaj wzrost zawartości tkanki tłuszczowej, dlatego ogólna masa ciała zwierzęcia nie ulega istotnym zmianom. W interesujących badaniach na labradorach przeprowadzonych na dużej populacji zwierząt wykazano, że u najdłużej żyjących psów utrata masy mięśniowej jest najmniejsza. U starych kotów zanik mięśni może być bardziej nasilony. Obliczono, że między 10. a 15. rokiem życia koty tracą średnio około jedną trzecią masy mięśni. Podstawowe zapotrzebowanie energetyczne obniża się wraz z wiekiem o 25%, przy czym największy spadek jest obserwowany w wieku siedmiu lat. Utrata masy mięśniowej to główna przyczyna tego spadku, ponieważ mięśnie w stanie spoczynku zużywają ponad 90% tej energii. Starsze psy są mniej aktywne fizycznie, więc wzrasta ryzyko otyłości. Dlatego należy zwracać baczną uwagę na prawidłową masę ciała psa czy kota. Zalecane jest też zwiększenie udziału białka w diecie jako źródła kalorii, co korzystnie wpływa na utrzymanie stałej masy ciała i przeciwdziała otyłości. Interesujące są obserwacje nad ogólnym obniżeniem podawanych kalorii w diecie. W długotrwałych badaniach na psach wykazano, że obniżenie dziennego zapotrzebowania kalorycznego o 25% wydłużyło średnią długość życia psa o dwa lata. Zatem utrzymanie prawidłowej, zbilansowanej podaży kalorii i przeciwdziałanie otyłości to dwa najważniejsze cele w ochronie zdrowia psich seniorów. Nieco inaczej sytuacja wygląda u kotów. Zapotrzebowane energetyczne u tych zwierząt spada do około 12. roku życia, a następnie obserwujemy powolny wzrost wyrażony zwiększoną liczbą kalorii przyjmowanych z pokarmem, i to mimo dalszej utraty masy ciała. Ten wzrost zapotrzebowania na energię jest najbardziej widoczny w 13. roku życia kota. Zjawisko to jest tłumaczone słabnącymi funkcjami trawiennymi. Wykazano, że ponad 30% kocich seniorów ma obniżoną zdolność trawienia tłuszczu, natomiast około 20% kotów po ukończeniu 14. roku życia gorzej radzi sobie z trawieniem białek.

Nie wszystkie zwierzęta w starszym wieku mają nadwagę. Obserwuje się, że znaczna część psów oraz większość kotów po ukończeniu 12. roku życia w porównaniu z innymi grupami wiekowymi waży mniej, niż wynosi ich optymalna masa ciała. Należy również wziąć pod uwagę inne zmiany związane z wiekiem, które mogą utrudniać pobieranie wystarczającej ilości pokarmu. Zmiany te to trudności z poruszaniem się (dostęp do miski) czy problemy stomatologiczne, które utrudniają pobieranie pokarmu. Pewien wpływ może mieć także konkurencja o pokarm z młodszymi zwierzętami znajdującymi się w jednym gospodarstwie. Ponadto obniżenie wydajności trawienia i wchłaniania pobranego pokarmu u starszych psów może prowadzić do niedoborów energetycznych i w konsekwencji do spadku masy ciała, zwłaszcza u bardzo starych psów. W takim przypadku należy zmodyfikować dietę i podawać więcej tłuszczu, który stanowi nie tylko źródło energii, lecz także poprawia apetyt zwierzęcia. Zatem utrzymanie prawidłowej podaży energii i przeciwdziałanie otyłości to dwa najważniejsze cele w ochronie zdrowia psich seniorów.

Białko.  Zapotrzebowanie na białko wzrasta wraz z wiekiem w wyniku przyspieszonego   turnoveru białek i zmniejszonej syntezy. Zdrowi psi seniorzy nie powinni mieć ograniczonego dostępu do białka, ponieważ może się to odbić bardzo niekorzystnie na ich zdrowiu. Niedobór białka pokarmowego w tej grupie wiekowej jest bardziej szkodliwy niż u psów młodszych. Przyjmuje się, że dorosły pies potrzebuje dziennie 2,5 g białka na kg masy ciała, a dorosły kot około 5 g na kg.  U starych psów i kotów zapotrzebowanie na białko może wzrosnąć nawet o 50%. Dlatego ważne jest, aby zwierzęta otrzymywały mniej kalorii w dziennej dawce pokarmowej, ale z jednoczesnym zwiększonym procentowym udziałem białka. Przyjmuje się, że pokarm, w którym 25% kalorii pochodzi z wysokiej jakości białka daje gwarancję zdrowia i opóźnia utratę masy mięśni. Oznacza to, że pies w starszym wieku potrzebuje ok. 4 g białka wysokiej jakości na 1 kg m.c. dziennie. Takim białkiem jest na przykład szybko trawione i wchłaniane białko serwatki, które łatwo osiąga stężenie progowe, przyczyniając się do wzmożonej syntezy białka endogennego. Białko serwatki zawiera dużo rozgałęzionych aminokwasów, w tym leucynę, która ogranicza rozpad białka mięśniowego i nasila jego syntezę. Wspomagającą rolę odgrywa tu także wzrost stężenia insuliny uwalnianej pod wpływem serwatki. U kocich seniorów, bezwzględnych mięsożerców, nie określono górnej granicy zawartości białka w ich diecie. Koty chętnie spożywają pokarmy wysokobiałkowe, w których około 50% energii pochodzi z białka. Zalecana dzienna podaż białka nie powinna być niższa niż 5 g na 1 kg masy ciała, co oznacza, że co najmniej jedna trzecia przyjmowanych przez zwierzę kalorii powinna pochodzić z białek. Zaleca się, aby było to białko pochodzenia zwierzęcego.

Węglowodany. U starych psów minimalne zapotrzebowanie na węglowodany nie zostało określone; tak jak u osobników dorosłych są one dobrze tolerowane i stanowią łatwo dostępne źródło energii. Karmy suche dla seniorów zawierają 30–60% węglowodanów, karmy puszkowe mniej, natomiast karmy przygotowywane w domu mogą zawierać nawet do 80%. Taka karma zapobiega powstawaniu ujemnego bilansu azotowego i nasilonemu rozpadowi białka mięśniowego u psich seniorów. Włókno pokarmowe (błonnik) stanowi ważny składnik diety psiego seniora, ponieważ wpływa pobudzająco na perystaltykę jelit, która u starszych zwierząt ulega osłabieniu, prowadząc do zaparć. Jego zawartość u zdrowych starszych psów o prawidłowej masie ciała powinna wynosić około 3% s.m. karmy, a u otyłych seniorów co najmniej 5–6%. Nadmiar włókna może być przyczyną przewlekłych biegunek, a także obniżenia przyswajalności innych składników pokarmowych. Odmianą błonnika pochodzenia roślinnego (rośliny cebulowe) są fruktooligosacharydy (FOS), czyli cukry złożone, które nie są trawione, lecz ulegają fermentacji bakteryjnej w jelicie grubym, w wyniku czego powstają lotne kwasy tłuszczowe (LKT), stanowiące źródło energii dla komórek jelita grubego. Karmy dla seniorów zawierają substancje działające ochronnie na chrząstki, takie jak siarczan glukozaminy, siarczan chondroityny oraz kwas hialuronowy. Są one dodawane do karm przy założeniu, że ich suplementacja może pobudzać endogenne wytwarzanie tych substancji w chrząstkach i mazi stawowej zwierząt, co znacznie łagodzi objawy osteoarthritis.

Dziko żyjące koty spożywają nie więcej niż 2–3% węglowodanów, najczęściej pochodzących z przewodu pokarmowego swoich ofiar. Natomiast koty udomowione spożywają karmy gotowe, które zawierają tego włókna znacznie więcej. W karmach tych znajduje się ponadto znaczna ilość skrobi, słabo trawionej przez kotowate. Przyjmuje się, że u kocich seniorów zawartość włókna do 15% jest dobrze tolerowana, skutecznie obniża gęstość kaloryczną produktu i zwiększa uczucie sytości. Dlatego jest zalecana u kotów kastrowanych, mało aktywnych, z tendencją do nadwagi i otyłości, a także w cukrzycy. Pokarmy o umiarkowanej zawartości włókna są także pomocne w usuwaniu kul włosowych (tzw. bezoarów) z przewodu pokarmowego kotów.

Tłuszcze. Wzrost zawartości tkanki tłuszczowej obserwowany wraz z wiekiem może sugerować, że stare zwierzęta gorzej metabolizują tłuszcz, który odkłada się w organizmie. Dlatego korzystne może być zmniejszenie zawartości tłuszczu w pokarmie. W diecie starszych psów zalecane jest od 7 do 15% tłuszczu w suchej masie. W wyjątkowych przypadkach, gdy dochodzi do znacznej utraty masy ciała, zalecane jest podniesienie zawartości tłuszczu powyżej 15%. U bardzo starych psów (powyżej 14–15 lat) może dochodzić do powolnego spadku masy ciała. W takich przypadkach zalecane jest zmodyfikowanie diety i podawanie większej ilości tłuszczu, który stanowi źródło energii, a ponadto poprawia walory smakowe karmy. Kluczową rolę w sprawnym funkcjonowaniu całego organizmu odgrywają nienasycone kwasy tłuszczowe z rodziny omega-3 (NNKT) obecne w rybach i algach morskich. Należą do nich kwas eikozapentaenowy (EPA) i kwas dokozaheksaenowy (DHA). Dobrym, chociaż nie tak skutecznym źródłem kwasów z rodziny omega-3 jest także siemię lniane. Kwasy z rodziny omega-3 odgrywają ważną rolę w utrzymaniu prawidłowych funkcji mózgu u starzejących się zwierząt, przeciwdziałając demencji i poprawiając zdolności zapamiętywania. Wpływają również na prawidłowe widzenie. Ostatnio wzrasta zainteresowanie wykorzystaniem kwasów tłuszczowych omega-3 w poprawie funkcjonowania mięśni (ich siły i wytrzymałości). Systematyczne stosowanie oleju rybnego z uwagi na niski koszt i brak efektów ubocznych jest zalecane u psich seniorów.

U starszych kotów zdolność do trawienia i przyswajania tłuszczów obniża się. Zalecana ilość tłuszczu w karmach dla kocich seniorów wynosi 10 do 25% suchej masy. Natomiast u kotów mało aktywnych, z tendencją do nadwagi ilość ta powinna być zmniejszona. Z kolei u kotów geriatrycznych powyżej 10. roku życia znacznie wzrasta zapotrzebowane na energię pozyskiwaną z tłuszczów.

Woda i elektrolity.  Zagadnienie bilansu wodnego nie było szczegółowo analizowane u psów, ale wszystko wskazuje na to, że niektóre starsze zwierzęta mogą przyjmować zbyt małe ilości wody i to nawet przy wysiłku fizycznym czy też wysokiej temperaturze otoczenia. Wtedy zalecane jest szczegółowe monitorowanie ilości wypitej wody. Starsze psy mogą być odwodnione w stanach niewydolności nerek. Jeśli jednak apetyt jest zachowany, a istnieją podejrzenia, że zwierzę pije zbyt mało, zaleca się dodanie wody do spożywanego pokarmu. Zbyt mała ilość wypijanej wody stanowi również poważny problem u starszych kotów. Należy pamiętać, że istotnym źródłem wody u kotowatych są karmy wilgotne puszkowe, w których woda może stanowić nawet do 70% produktu. Niemniej jednak należy dbać o to, aby nakłaniać nawet leciwego kota do poruszania się, ponieważ aktywność fizyczna wzmaga   pragnienie. Ilość wypitej wody można także zwiększyć, dodając śladową ilość soli. Uszkodzenie nerek związane z wiekiem może prowadzić do wzrostu stężenia fosforanów w surowicy oraz do obniżenia stężenia zjonizowanego wapnia. W takiej sytuacji zwiększa się wydzielanie parathormonu, który stara się przywrócić prawidłowe stężenie wapnia, a następnie fosforanów w surowicy. Dlatego u starych psów rozsądne wydaje się podawanie fosforu w ilości zbliżonej do minimalnego zapotrzebowania bytowego (0,5% suchej masy). U kotów powyżej 7. roku życia może dochodzić do ubytków masy kostnej, będącej wynikiem starzenia się organizmu. W procesie „odwapnienia” kośćca może mieć swój udział kwasica metaboliczna, która pojawia się czasem u starszych kotów. W takich sytuacjach wskazane jest zwiększenie udziału wapnia w diecie seniorów. Należy jednak postępować z umiarem, aby nie dostarczać budulca do formowania szczawianów wapnia. W wielu karmach dla psich seniorów ograniczona jest także zawartość soli. Trzeba jednak pamiętać, że sól poprawia walory smakowe, dlatego jej ograniczanie może niekorzystnie wpływać na apetyt, zwłaszcza u starszych psów, które powoli tracą zdolność do rozpoznawania różnych smaków.

U kotów znaczne ilości chlorku sodu są stosowane w dietach wspomagających leczenie kamicy dolnych dróg moczowych. Wiadomo, że sól kuchenna zwiększa pragnienie i ma silne działanie moczopędne, co ułatwia usuwanie z dróg moczowych kryształów i małych kamieni. Jednak jej podawanie starym kotom powinno być prowadzone z umiarem i w ograniczonym czasie.

Spowolnienie procesów starzenia

Mniej kalorii. Od dawna obserwuje się zainteresowanie wpływem ograniczonego żywienia na długość życia zwierząt. W prowadzonych badaniach dieta restrykcyjna jest tak ułożona, że dostarcza wszystko, co niezbędne, ale w ilościach minimalnych, niepozwalających zwierzęciu na objadanie się do syta. Nie ma tu zatem mowy o niedożywieniu. Uzyskane wyniki jednoznacznie wskazują, że zmniejszone spożycie kalorii istotnie wydłuża życie zarówno bezkręgowców (nicienie, muszki owocowe), jak i zwierząt wyżej uorganizowanych, na przykład żaby afrykańskiej, a także ssaków, takich jak szczury, myszy i gryzonie. U labradorów zaobserwowano, że ograniczenie kalorii wprawdzie wydłuża długość życia, ale pozostaje bez wpływu na zachorowalność na różne choroby, gdy porównamy te psy z grupą psów kontrolnych, żywionych bez ograniczeń.

Inne zapotrzebowania.   W starzeniu organizmu dużą rolę odgrywają wolne rodniki. Powodują one między innymi zmniejszenie liczby komórek w organizmie. Dlatego zalecane jest podawanie przeciwutleniaczy, takich jak selen, flawonoidy, witaminy C, E czy karotenoidy – naturalne barwniki roślinne obecne między innymi w marchwi. Te silne przeciwutleniacze chronią między innymi przed powstawaniem chorób nowotworowych oraz podtrzymują funkcje poznawcze i dlatego powinny być obecne w dietach dla psich i kocich seniorów. U starych psów i kotów, u których występuje wyraźna utrata masy mięśniowej, zalecane jest stosowanie kwasu 3-hydroksy-3-metylomasłowego (HMB). Związek ten ogranicza katabolizm białka. Jeśli u starszego psa podtrzymamy jego aktywność fizyczną w wymiarze odpowiednim do jego kondycji, a jednocześnie będziemy podawać HMB, jesteśmy w stanie istotnie spowolnić zanik mięśni. Dzięki temu będziemy mogli podtrzymać dobrą kondycję organizmu psa do późnej starości. HMB może również korzystnie oddziaływać na mózg poprzez przedłużenie żywotności neuronów piramidowych w mózgu, zaangażowanych w procesy poznawcze. Jest to znaczący sygnał, że HMB przeciwdziała demencji starczej u kocich i psich seniorów.  Mózg psa jest szczególnie wrażliwy na uszkodzenie wolnymi rodnikami i stąd konieczność podawania diety wzbogaconej witaminą C i E. Wskazane jest także podawanie witaminy D,
ponieważ jej brak wzmaga zanik mięśni. Następstwem niedoboru tej witaminy jest także wzrost stężenia parathormonu, który ogranicza siłę mięśni.

Dlaczego warto dbać o idealną masę ciała w wieku podeszłym?

Wykazano, że psy nawet z lekką nadwagą są bardziej podatne na choroby i mają krótszą przewidywalną długość życia. Przyczyną tego zjawiska może być wytwarzanie hormonów przez tkankę tłuszczową, która obecnie odgrywa rolę największego organu endokrynnego, a kiedyś była uważana za tkankę obojętną. Powstające związki o właściwościach prozapalnych (czynnik martwicy nowotworów, białko C reaktywne, interleukiny) są prawdopodobnie przyczyną stanu zapalnego, wtórnego do otyłości, który predysponuje do takich chorób, jak zmiany zwyrodnieniowe stawów czy cukrzyca. Ponadto otyłość generuje stres oksydacyjny, który w niesprzyjających okolicznościach może pobudzać rozwój choroby nowotworowej. U kotów również obserwuje się wzrost zapadalności osobników otyłych na różne choroby, np. chorobę zwyrodnieniową stawów, stłuszczenie wątroby czy cukrzycę, co może prowadzić do zbyt wczesnej śmierci. Dlatego pierwszą rzeczą, jaką należy zrobić, jest uświadomienie właścicielowi otyłego zwierzęcia, że jego pies lub kot rzeczywiście jest otyły i że powinien schudnąć. Należy również wziąć pod uwagę środowisko, w jakim żyje zwierzę i jakie są możliwości opiekuna. Wreszcie należy dokonać wyboru właściwej diety. Powinna być to dieta niskokaloryczna ze zwiększonym stosunkiem składników odżywczych do kalorii. Taka karma gwarantuje utratę tkanki tłuszczowej przy minimalnej utracie masy mięśni. Przechodzenie z dotychczasowej karmy na karmę niskokaloryczną powinno się odbywać powoli. W wyborze diety niskokalorycznej należy zwracać uwagę na niską zawartość tłuszczu, wysoką zawartość błonnika i obecność wolno wchłanianych węglowodanów złożonych, które ograniczają poposiłkowy wzrost stężenia glukozy we krwi i pomagają utrzymać niski indeks glikemiczny. Ważna jest także podaż białka wysokiej jakości, które wywołuje tzw. efekt termiczny, polegający na zwiększeniu wydatku energetycznego i metabolicznego poposiłkowego. Oznacza to, że w celu przyswojenia białka organizm zużywa więcej energii niż w przypadku tłuszczu czy węglowodanów. Daje to wzmocnienie uczucia sytości.  Psy w czasie odchudzania powinny otrzymywać jedynie 60% dziennego zapotrzebowania kalorycznego. U kotów przyjmuje się, że jest to około 80%. U psów celem odchudzania jest utrata 1–2% masy ciała tygodniowo, natomiast u kotów, z uwagi na niebezpieczeństwo stłuszczenia wątroby, proces ten powinien przebiegać wolniej i wynosić 1% utraty masy ciała na tydzień.

Podsumowanie

Nasze psy i koty starzeją się dużo szybciej niż my. Ich genetycznie zaprogramowana długość życia rzadko przekracza 20 lat. Naszym celem jest takie postępowanie, aby nasi seniorzy zachowali zdrowie i dobrą kondycję do późnej starości. Praktycznie rzecz biorąc, zapotrzebowanie pokarmowe psiego czy kociego seniora nie różni się istotnie od zapotrzebowania zwierząt dorosłych. Ważne jest nieprzekarmianie zwierząt, stosowanie karm uznanych producentów lub względnie zbilansowana dieta przygotowywana w domu. Takie przestrzeganie zaleceń żywieniowych oraz zapewnienie seniorowi ruchu na miarę jego możliwości to recepta na długowieczność i radość z życia u naszego czworonoga. Tacy szczęśliwi psi i koci seniorzy stanowią również źródło niepohamowanej radości dla ich opiekunów.