Psy coraz mocniej dominują w naszych domach. Z biegiem lat chęć posiadania psa wydaje się bardziej powszechna, gatunek ten przeszedł długą drogę u boku człowieka. Jego rola na przestrzeni lat się zmieniła, od roli pomocnika, pracownika, po obecnie rolę bliskiego towarzysza. Zmiany zachodzące w relacji człowieka i psa są burzliwe, niosą ze sobą pozytywy i negatywy. Niewątpliwie bardzo dużym plusem jest zmiana statusu w naszym społeczeństwie. Psy zostały docenione, są traktowane lepiej, żyją w lepszych warunkach, człowiek zwraca większą uwagę na ich potrzeby. Choć wciąż są jeszcze miejsca, gdzie ten status pozostaje bardzo niski i sposób opieki pozostawia wiele do życzenia, to w rzeczywistości jako społeczeństwo piętnujemy takie zachowania. Obecnie można zauważyć, że sposób traktowania psa bardzo się zmienia, w większości sytuacji jego pozycja jest już określana jako przyjaciel rodziny, członek rodziny. Kładziemy także nacisk na świadomie podejmowane decyzje o powiększeniu rodziny o psa oraz świadomy wybór pochodzenia psa. Do niedawna główne akcje społeczne dotyczące psów poruszały się w temacie zakupu psów z legalnych hodowli,
tj. rasowy = rodowodowy. Obecnie widać spore zainteresowanie adopcjami psów oraz przygarnianiem psów w potrzebie. Niezależnie od tego, skąd weźmiemy psa, należy pamiętać, że jest to decyzja wiążąca się z obowiązkami, odpowiedzialnością, poświęceniem oraz trudnościami.

Tekst: tech. wet. Ewelina Stanclik

Aplikacja MyPetStory wyróżniona w konkursie

Przychodnia Trzech Diamentów

Znak czasów – zaburzenia zachowania

W zakładach leczniczych podczas wizyt często poruszane są tematy dotyczące zaburzeń zachowania. Opiekunowie coraz częściej zgłaszają się z problemami utrudniającymi im rzeczywistość. W ostatnich latach wzrasta także zainteresowanie oraz zapotrzebowanie na pomoc trenerów oraz behawiorystów. Zapewne na taki stan sprawy mają wpływ dwa czynniki. W pierwszej kolejności większa świadomość tego, co jest nieprawidłowe i zaraz za tym chęć naprawy, w drugiej kolejności są to sytuacje dotyczące często zwierząt zabieranych ze złych warunków, po różnych przejściach, zaś na koniec należy jeszcze pamiętać o błędach popełnianych przez ludzi i deprywacji potrzeb psów.

Zaburzenia zachowania powoli dość mocno dominują życie wielu par ludzko-psich. Charakterystycznym zjawiskiem jest często fakt, że niepokojące zachowanie rozwija się powoli do czasu, aż przeszkadza i frustruje opiekuna. Zwykle dopiero na tym etapie wielu ludzi zgłasza się po pomoc. Zaś im dłużej trwa złe zachowanie, tym dłużej trwa późniejsze odwrócenie problemu oraz poukładanie relacji na nowo.

Z historii zasłyszanych w gabinecie weterynaryjnym wynika, że problemy z zachowaniem mogą być bardzo różne, o bardzo różnej etiologii i w istocie nie sposób ich wszystkich ze sobą porównywać i szukać wspólnych schematów. Każda historia jest inna i wymaga indywidualnego podejścia. Na pewno można podkreślić, że najczęściej zgłaszane tematy to zaburzenia separacyjne, lękliwość, agresja oraz zachowania kompulsywne.

Zachowania OCD

Na tym etapie warto chwilę zatrzymać się nad tematem zaburzeń kompulsywnych. Jest to dość specyficzny temat i uciążliwy, choć charakterystyczne jest to, że rozwija się powoli, utrwalając szlak powtarzalnych sekwencji zachowań.

Zaburzenia obsesyjno-kompulsywne to spektrum zaburzeń prezentowanych przez psa, gdzie wspólnymi ich cechami są powtarzalność, rytuał, przymus wykonywania czynności wraz z konsekwencjami. Ten temat jest dość trudny, ponieważ może wiązać się z różnymi czynnikami i nie zawsze istnieje szansa na ustalenie źródła powstania zachowania. Zachowania OCD zwykle powstają stopniowo, początkowo nie budząc zainteresowania i niepokoju opiekuna, bowiem często wiążą się z tym, że pies zajmuje sobie czas. Wiele zależy od tego, jakie dokładnie zachowanie zwierzę prezentuje, ale bardzo często w pierwszej fazie jest to dla oka opiekuna normalne, niebudzące niepokoju, a czasem nawet wzmacniane przez niego. To ostatecznie powoduje trudność w znalezieniu czynnika predysponującego do powstania zachowania. A ocena źródła jest kluczowa dla dalszej terapii i leczenia. Zachowania obsesyjno-kompulsywne to bardzo szerokie spektrum zachowań, związanych z zaburzeniem na polu motoryki lub repetytywnym. Charakterystyczne są przymus wykonywania czynności, powtarzalność, rytuał zachowania (np. określone sytuacje, bodźce wywołują konkretne zachowanie). Na powtarzaniu zachowania pies może spędzać dużo czasu, niekiedy przestaje skupiać się na otoczeniu, nie reaguje na opiekuna, polecenia, jedzenie, może doprowadzać do samookaleczenia, może wymagać od opiekuna powtarzania czynności. Spektrum tych zaburzeń jest bardzo szerokie, ale może obejmować takie zachowania, jak: gonienie świateł, gonienie cieni, skupianie się na poruszających obiektach, np. liście, poruszająca się na wietrze trawa, wylizywanie konkretnej części ciała, lizanie nawierzchni, przedmiotów, ssanie kocyków, noszenie przedmiotów, wymuszanie na opiekunach rzucania piłki, ssanie boków ciała. Choć zachowania obsesyjne mogą być bardzo różne, to wspomniana lista pojawia się najczęściej. Większość z tych zachowań z pozoru jest niegroźna i właśnie ten pozorny brak zagrożenia sprawia, że często opiekun wzmacnia zachowanie, np. poprzez rzucanie piłki nieskończoną ilość razy, zabawę laserem lub nie koryguje złych zachowań, jak bieganie za liśćmi, łapanie cieni, wylizywanie części ciała. Kompulsywne może być także jedzenie i picie wody. Co więcej, często opiekunowie traktują to jako coś zabawnego lub zajmującego czas psu. Wszystko to do momentu, w którym przestaje mieć kontakt z psem, bowiem on tak bardzo skupia się na czynności, że nie reaguje na polecenia, lub tak intensywnie skupia się na czynności pielęgnacyjnej, że doprowadza do samouszkodzeń. Kłopot w tych zaburzeniach dodatkowo często jest taki, że podłożem zachowań może być stan kliniczny psa, wikłając zaburzenie psychiczne.

Skąd się biorą zaburzenia obsesyjne?

Podłożem psychicznym może być wiele elementów. Począwszy od błędów popełnianych przez opiekunów, jak już wspomniane wzmacnianie zachowania, ale także rozwój OCD może wynikać ze stanu emocjonalnego, jak przeżywanie lęku, niepokoju, przewlekły stres, nuda. Zaburzenia mogą być tez skutkiem deprywacji potrzeb psa, przykładowo brak odpowiedniej ilości poświęconego czasu dla psa, brak aktywności fizycznej oraz psychicznej, ubogie środowisko, w jakim pies funkcjonował bądź funkcjonuje, zespół stresu pourazowego.

Powtarzanie czynności przez psa może mieć charakter samonagradzający, rozładowujący napięcie, przynoszący ulgę, zajmujący czas, zwracający uwagę opiekuna. Równocześnie może mieć też charakter dotyczący sfery somatycznej, tj. powtarzanie czynności wynika ze stanu zdrowia, w tym np. zaburzeń neurologicznych, przewlekłego bólu, świądu, nudności, dyskomfortu. Złożoność problemu zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych, zwłaszcza w zaawansowanym stadium, staje się prawdziwym źródłem frustracji dla opiekuna.

Co możemy zrobić, by pomóc psu z OCD?

Widząc pierwsze symptomy zaburzeń obsesyjnych, należy w pierwszej kolejności przeanalizować sytuację psa i zastanowić się, czy jest jakiś bodziec wywołujący objaw. Ważnym elementem jest działanie i niezwłoczny kontakt z lekarzem weterynarii oraz behawiorystą, by wdrożyć konkretne kroki. W związku z tym, że spektrum zaburzeń kompulsywnych może mieć podłoże somatyczne, zawsze najpierw należy wykonać diagnostykę u lekarza weterynarii, aby ocenić stan zdrowia. Szczegółowe badania należy ustalić w kontekście prezentowanego objawu przez psa. I tak też na pewno na początek należy wykonać podstawowe badania krwi z oznaczeniem morfologii, parametrów biochemicznych oraz hormonów tarczycy i neuroprzekaźników. Kolejno może być potrzeba zlecenia badań dodatkowych, takich jak obrazowanie USG, RTG, lub bardziej zaawansowana diagnostyka specjalistyczna, np. konsultacja neurologiczna, gastroenterologiczna. Bardzo często podłożem zachowań kompulsywnych jest stan zdrowia i to właśnie na początku samo złe zachowanie jest objawem rozwijającej się choroby. Wiele zależy od kontekstu sytuacji podczas wykonywania złej czynności. Istotnym elementem w walce z zaburzeniami kompulsywnymi jest wykonanie konsultacji z lekarzem weterynarii, ponieważ same treningi behawioralne mogą nie być wystarczające, aby opanować problem. W niektórych sytuacjach, kiedy zachowanie jest bardzo zaawansowane, dominujące życie codzienne psa i uniemożliwiające normalne funkcjonowanie, może zaistnieć konieczność wdrożenia leczenia psychofarmakologicznego złożonego. Ten moment jest zwykle źródłem niepokoju opiekuna, niemniej jednak w niektórych przypadkach nie ma możliwości uzyskania poprawy bez wdrożenia leczenia. Oprócz leczenia bardzo ważne jest wprowadzenie terapii behawioralnej oraz działania środowiskowe. Zaburzenie kompulsywne prezentowane przez psa ma wpływ na domowników i inne żyjące zwierzęta w domu. Pomoc w zmianie zachowania musi być wieloetapowa i wymaga czasu. Jest procesem.

W łagodnych sytuacjach i początkowej fazie rozwoju zaburzenia może okazać się wystarczające wprowadzenie treningów oraz suplementów poprawiających nastrój.

Działania środowiskowe:

  • przerywanie niepożądanego zachowania, przekierowanie uwagi,
  • diagnostyka,
  • konsultacja z lekarzem weterynarii oraz behawiorystą,
  • suplementacja – zioła, aminokwasy, feromony,
  • zabawki skupiające uwagę,
  • ćwiczenia relaksujące, ćwiczenia myślowe,
  • aktywność fizyczna, aktywność umysłowa,
  • działania rozładowujące napięcie i stres psa,
  • stały rytm dobowy, powtarzalność czynności w ciągu dnia,
  • poprawa stanu zdrowia,
  • poprawa relacji człowiek – pies,
  • treningi podstawowych umiejętności,
  • opatrunki, bandaże, ubranka, kołnierze – środki ochrony przed samookaleczeniami.

W skrajnych postaciach zaburzenia obsesyjnego psy nie potrafią zajmować się innymi sprawami, wykonywać podstawowych poleceń i skupiać uwagi na człowieku. Może dochodzić do intensywnych samookaleczeń oraz zniszczeń. Na ogół opiekun zaczyna się interesować zmianą zachowania dopiero, kiedy pies zbyt dużo czasu poświęca na wykonywanie danej czynności i jest z nim słaby kontakt. A to z kolei świadczy o tym, że problem jest bardzo zaawansowany, co jest równoznaczne z dłuższym okresem powrotu do równowagi. Dodatkowo to zwykle jest moment wywołujący intensywne emocje u opiekuna oraz frustrację. Niemniej jednak powrót do równowagi psa jest procesem czasochłonnym i wymagającym nie tylko sporego zaangażowania ze strony opiekuna, lecz także często konsultacji z wieloma specjalistami.

Możliwe przyczyny somatyczne powstania zaburzeń kompulsywnych:

  • zaburzenia neurologiczne,
  • przewlekły ból ortopedyczny, trzewny,
  • nudności, bóle brzucha, refluks,
  • zmiany alergiczne, przewlekły świąd,
  • zaburzenia żołądkowo-jelitowe.

Zaburzenia obsesyjno-kompulsywne są bardzo złożonym zjawiskiem, dlatego nie ma jednego skutecznego schematu działania oraz diagnozowania dla każdego pacjenta, bowiem pod uwagę należy wziąć wiele czynników. Ważne jest jednak, aby nie zwlekać, kiedy zauważymy niepokojące zachowania u psa. Im dłużej trwa złe zachowanie, tym ciężej wrócić do równowagi.